Menu Zamknij

Alfabet  देवनागरी devanāgarī

Sanskryt jest językiem sylabicznym. Pisany od lewa do prawa alfabetem zwanym nāgarī lub devanāgarī  देवनागरी, wywodzącym się z wcześniejszego pisma brāhmī. Alfabet zawiera 48 głosek ułożonych według miejsca ich artykulacji. Słowo devanāgarī  देवनागरी to złożenie z dwóch wyrazów: ‘deva’ देव, oznaczającego “boga” i  ‘nāgarī’ नागरी, co znaczy “miasto”. Tłumaczone jest zwyczajowo jako miasto boga, język miejski, pochodzący z miasta boga lub tam używany.


Tradycyjnie alfabet określany jest jako akṣaramālā अक्षरमाला lub varṇamālā वर्णमाला, czyli girlanda z głosek. Akṣara to litera, varṇa to głoska, mālā oznacza girlandę.

Tradycja również mówi, że już znajomość samego alfabetu przynosi takie same korzystne i obfite owoce jak znajomość wszystkich Wed.

Jeśli chodzi o wymowę, to dla osoby operującej językiem polskim, nie przedstawia ona zbytniej trudności, gdyż ze wszystkimi dźwiękami jesteśmy zaznajomieni.

Na początku alfabetu zgromadzone są wszystkie samogłoski.
Pierwszą literą jest a, potem długie ā, i, długie ī, , długie , , u, długie ū, e, ai, o, au.

Czyli następujący ciąg: a, ā, i, ī, ṛ, ṝ, ḻ, u, ū, e, ai, o, au

ka kha ga gha na | 

cza czha dża dżha nia | (pomiędzy “cz”, a “ć”, pomiędzy “dż” a “dź”). 

ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa | (ten szereg wymawiamy z językiem zawiniętym do tyłu, koniuszkiem dotykając podniebienia).

ta tha da dha na | (tutaj zwyczajnie jak w wyrazie tata).

pa pha ba bha ma |  

ja ra la wa | (pomiędzy "wa" a "ła")

śa sza sa

ha ||

अ  इ  ऋ  ळ  उ   a i  ṛ  ḻ u

Alfabet ułożony jest w sposób fonetycznie uporządkowany, zgodnie z kolejnością pozycji artykulacji głosek. Dobrze jest uświadomić sobie jak w ogóle powstają dźwięki, którymi posługujemy się składając je w słowa, a później w zdania - w nauce sanskrytu będzie to bardzo pomocne ze względu na sposób uporządkowania tego języka.
Mamy głoski powstające w gardle, podniebienne, głowowe, zębowe i wargowe.
Pierwszą literą alfabetu jest a, अ, głoska gardłowa.

Wymawiając samogłoski: a i ṛ ḻ u używamy po kolei wszystkich miejsc artykulacji (sthāna स्थान), od najgłębiej umiejscowionego - gardłowego, po najbardziej zewnętrzne - wargowe.

  1. कण्ठ्य (kaṇṭhya)  gardłowe  
  2. तालव्य (tālavya)  podniebienne 
  3. मूर्धन्य (mūrdhanya) głowowe
  4. दन्त्य (dantya)  zębowe 
  5. ओष्ठ्य (oṣṭhya) wargowe

Miejsce artykulacji to sthāna स्थान


Cały alfabet wraz z miejscami artykulacji poszczególnych głosek wygląda następująco:

Oprócz głosek gardłowych, podniebiennych, głowowych, zębowych i wargowych dodatkowym miejscem towarzyszącym artykulacji niektórych głosek jest nos :

 नासिक्य (nāsikya) nosowe / nosówki

 

Mieszane miejsca artykulacji mają dyftongi:

e, ai   कण्ठतालव्य (kaṇṭhatālavya) gardłowo-podniebienne 
o, au  कण्ठोष्ठ्य (kaṇṭhoṣṭhya) gardłowo-wargowe

प्रयत्न prayatna czyli wysiłek artykulacyjny

Żeby doszło do artykulacji głoski musi wpierw zaistnieć wysiłek artykulacyjny (prayatna).


Jest on dwojakiego rodzaju:
wewnętrzny (ābhyantara) i zewnętrzny (bāhya).

Wysiłek wewnętrzny (ābhyantara prayatna)
powstaje w zależności od stopnia otwartości organów artykulacji. Mogą być one: otwarte (vivṛta), zwarte (spṛṣṭa), lekko zwarte (iṣatspṛṣṭa) lub lekko otwarte (iṣadvivṛta). 

Przy artykulacji samogłosek i dyftongów organy artykulacji są otwarte (vivṛta).
Przy spółgłoskach - zwarte (spṛṣṭa).
Przy półsamogłoskach są lekko zwarte (iṣatspṛṣṭa).
A przy syczących lekko otwarte (iṣadvivṛta).


Głoski, które mają ten sam organ artykulacji (sthāna) i do ich wypowiedzenia potrzebujemy takiego samego wysiłku (prayatna) nazywane są głoskami homogenicznymi - savarṇa, poza jednym wyjątkiem: samogłoski ze spółgłoskami nigdy, mimo spełnionych warunków, nie będą savarṇa.


Savarṇa. (Czytaj więcej)

"Savarṇa" to bardzo stare słowo, które znajdujemy już w Rygwedzie. Znaczyło ono pierwotnie : "o tym samym kolorze, tej samej barwy", a w gramatycznym sensie słowo 'savarṇa' oznacza: mający ten sam / podobny dźwięk.


Pāṇini określa savarṇę następująco: 
तुल्यास्य - प्रयत्नम् सवर्णम्
tulyāsya -prayatnam savarṇam


W “Vājasaneyi - Prātiśākhya” 1. 43 : समानस्थानकरणास्यप्रयत्नः सवर्णः । samānasthānakaraṇāsyaprayatnaḥ savarṇaḥ

Wysiłek zewnętrzny (bāhya prayatna)
powstaje przy użyciu oddechu. Mamy: mały przydech (alpaprāṇa), wielki przydech (mahāprāṇa), dźwięczność (ghoṣa) i bezdźwięczność (aghoṣa), tchnienie - westchnienie (śvāsa), donośne brzmienie (nāda) i trzy akcenty: akcent wysoki (udātta), akcent niski (anudātta) i akcent mieszany (svarita).


Otwarcie gardła (vivāra) i artykulacja twarda (khar) następuje przy głoskach - ka, kha, ca, cha, ṭa, ṭha, ta, tha, pa, pha, śa, ṣa, sa   (vivāra, śvāsa, aghoṣa).


Zamknięcie gardła (samvāra) i artykulacja miękka (haś) przy głoskach - ha, ya, ra, la, va, ṅa,  ña,  ṇa, na, ma, ga, gha, ja, jha, ḍa, ḍha, da, dha, ba, bha   (samvāra, nāda, ghoṣa).


Pierwsze spółgłoski każdego szeregu ka, ca, ṭa, ta i pa wymagają małego przydechu (alpaprāṇa) i są bezdźwięczne (aghoṣa).


Drugie spółgłoski każdego szeregu - kha, cha, ṭha, tha i pha wymagają wielkiego przydechu (mahāprāṇa) i są bezdźwięczne (aghoṣa).


Trzecie spółgłoski -  ga, ja, ḍa, da, ba wymagają małego przydechu (alpaprāṇa) i są dźwięczne (ghoṣa).


Czwarte spółgłoski - gha, jha, ḍha, dha, bha wymagają wielkiego przydechu (mahāprāṇa) i są dźwięczne (ghoṣa).


Na końcu każdego szeregu stoi nosówka -
ṅa,  ña,  ṇa, na i ma.
Wymagają one małego przydechu (alpaprāṇa) i są dźwięczne (ghoṣa).


Szczegółowa tablica fonetyczna :

Żeby dopełnić fonetycznego obrazu należy wspomnieć jeszcze o :

visarga (visarjanīya) - przydechu bezdźwięcznym -

anusvāra - nosowym dźwięku zamykającym samogłoskę -
jihvāmūlīya - dźwięku powstającym u podstawy języka przy artykulacji ka, kha,
upadhmānīya - "dmuchnięciu" przy artykulacji pa, pha.

 

Samogłoski i dyftongi postępują po sobie według stopnia otwarcia jamy ustnej, spółgłoski zwarte według kolejności miejsc zwarcia. Potem następują półsamogłoski i szczelinowe. Porządek znaków graficznych został tu ustalony na podstawie kryteriów rzeczowych, a nie przejęty mechanicznie z obcego układu.

[T. Pobożniak, “Języki indyjskie”]

Alfabet podzielony jest na:

1. samogłoski, svara, स्वर 

2. dyftongi, samdhyakṣara सम्ध्यक्षर

3. spółgłoski, vyañjana व्यञ्जन

4. półsamogłoski, antaḥstha अन्तःस्थ 

5. spiranty, ūṣman ऊष्मन् 


Razem w alfabecie mamy 48 głosek plus dwie dodane (anusvāra i visarga).