Menu Zamknij

Pāṇini | पाणिनि

Pāṇini i Aṣṭādhyāyī 

Nie można mówić o sanskrycie nie wspominając Pāṇini’ego पाणिनि, wielkiego indyjskiego gramatyka, twórcy Aṣṭādhyāyī अष्टाध्यायी, pochodzącego z wioski Śālātura położonej w  północno - zachodnich Indiach. Jego działalność datuje się na okres pomiędzy VI a IV w. p. n. e. Pāṇini uznawany jest za ojca lingwistyki. Traktat gramatyczny “Aṣṭādhyāyī” wyznacza początek klasycznego sanskrytu. “Aṣṭādhyāyī” to, zgodnie z tytułem, złożona z ośmiu części księga. Zawiera ona reguły gramatyczne, spisane w zwięzłych formułach - sūtrach, których jest ok. 4 tysięcy (podaje się liczbę 3,959 lub 3,976). Reguły te przeznaczone były do zapamiętania i recytowania, stąd zawierają minimum słów, a maksimum znaczenia.
Czas potrzebny do wyrecytowania całości wynosi dwie godziny.

“Pāṇini uprościł w swym systemie różnorodność zjawisk języka mówionego i ujął je w reguły. Stąd system jego nazywa się saṃskṛta “ułożony” (w reguły) w przeciwieństwie do dialektu wedyjskiego.” 

[T. Pobożniak, “Języki indyjskie”]

Według legendy Pāṇini był początkowo słabym gramatykiem i gorliwie modlił się do Śiwy o poprawę swojej sytuacji. Śiwa wysłuchał próśb Pāṇini’ego i ukazał mu się, wybijając na bębenku rytm układający się w dźwięki alfabetu, z czego powstało 14 sutr. Zainspirowany Pāṇini przyjął ten porządek jako zaczyn, według którego skomponował później swoją gramatykę. Na cześć tego wydarzenia sutry te nazywane są śiva - sūtrāṇi.

शिव सूत्राणि

“Otóż styl tego kodyfikatora języka staroindoaryjskiego, posługującego się formułkami niemal algebraicznymi, można określić doskonale słowami naszego największego indianisty, Andrzeja Gawrońskiego (zm. 1927):
“Styl naukowy operujący systemem skrótów i symboli tak przemyślanym i tak wyrobionym, że przedmiot wielu lat żmudnych studiów, który by w Europie wypełniał tomy za tomami, mieści się doskonale na kilkunastu kartkach, ku nieustannemu od przeszło stu lat podziwowi znawców zachodnich.”

( Między Wschodem a Zachodem “Przegląd Współczesny”, czerw.1924) E. Słuszkiewicz “Pradzieje i legendy Indii”)

Pāṇini posługuje się w Aṣṭādhyāyī metajęzykiem. Sam alfabet układa w 14 sutr, każdą z nich kończąc znacznikiem (anubandha). Przez połączenie pierwszej litery sutry z ostatnią wskazującą literą (znacznikiem) powstaje skrót - nazywany pratyāhārą (ściągnięciem). Może on oznaczać zarówno poszczególne litery alfabetu jak i całe grupy liter. Przykładowo piątą sutrę rozpoczyna spółgłoska “ha”, a znacznikiem ostatniej sutry jest “l”. Pomiędzy tymi dwoma znakami zawarte są wszystkie spółgłoski alfabetu. Noszą one miano “hal” i jeśli to słowo pojawi się w traktacie, oznacza to, że dana reguła dotyczy właśnie wszystkich spółgłosek. Pratyāhāra “ac” to z kolei wszystkie samogłoski itd. Mimo ogromnych możliwośći powstania wielu kombinacji tego typu skrótów, pratyāhār w Aṣṭādhyāyī występuje de facto tylko 42.  

Pratyāhārami  posługuje się Pāṇini w całym traktacie i bez znajomości początkowych 14 sutr porządkujących alfabet, poruszanie się po Aṣṭādhyāyī jest niemożliwe.

Ze względu na niesłychaną lakoniczność traktatu powstało wiele komentarzy do dzieła Pāṇini’ego, objaśniających poszczególne zagadnienia i pojedyncze sutry.

“Około III w.p.n.e.powstały objaśnienie i dopełnienia, Vārttika, do reguł Paniniego, napisane przez Kātyāyānę. Noty te z kolei były przedmiotem obszernego komentarza Patańjaliego pt. Mahābhāṣya w II w. p. n. e. Trójca tych gramatyków była uważana w Indiach za klasyków gramatyki sanskryckiej, a późniejsi gramatycy nie wychodzili już poza ich stwierdzenia, lecz tylko starali się jaśniej ująć i przedstawić reguły Paniniego”

[T. Pobożniak, “Języki indyjskie”]

O pierwszych dwóch sutrach Aṣṭādhyāyī czytaj tutaj.

Bardzo popularnym podręcznikiem do sanskrytu, mającym za podstawę Aṣṭādhyāyī, stał się Laghu siddhanta kaumudi.