Menu Zamknij

Pāṇini | पाणिनि

Pāṇini i Aṣṭādhyāyī 

Nie można mówić o sanskrycie nie wspominając Pāṇini’ego पाणिनि, wielkiego indyjskiego gramatyka, systematyzatora i kodyfikatora sanskrytu, twórcy Aṣṭādhyāyī अष्टाध्यायी, pochodzącego z wioski Śālātura położonej w  północno - zachodnich Indiach. Jego działalność datuje się na okres pomiędzy VI a IV w. p. n. e. Pāṇini uznawany jest za ojca lingwistyki. Traktat gramatyczny “Aṣṭādhyāyī” wyznacza początek klasycznego sanskrytu. “Aṣṭādhyāyī” to, zgodnie z tytułem, złożona z ośmiu części księga. Zawiera ona reguły gramatyczne, spisane w zwięzłych formułach - sūtrach, których jest ok. 4 tysięcy (podaje się liczbę 3,959 lub 3,976). Reguły te przeznaczone były do zapamiętania i recytowania, stąd zawierają minimum słów, a maksimum znaczenia.
Czas potrzebny do wyrecytowania całości wynosi dwie godziny.

“Pāṇini uprościł w swym systemie różnorodność zjawisk języka mówionego i ujął je w reguły. Stąd system jego nazywa się saṃskṛta “ułożony” (w reguły) w przeciwieństwie do dialektu wedyjskiego.” 

[T. Pobożniak, “Języki indyjskie”]

Według legendy Pāṇini był początkowo słabym gramatykiem i gorliwie modlił się do Śiwy o poprawę swojej sytuacji. Śiwa wysłuchał próśb Pāṇini’ego i ukazał mu się, wybijając na bębenku rytm układający się w dźwięki alfabetu, z czego powstało 14 sutr. Zainspirowany Pāṇini przyjął ten porządek jako zaczyn, według którego skomponował później swoją gramatykę. Na cześć tego wydarzenia sutry te nazywane są śiva - sūtrāṇi.

शिव सूत्राणि


अइउण्  ऋऌक्  एओङ्  ऐऔच्  हयवरट्  लण्  ञमङणनम्  झभञ्  घढधष्  जबगडदश्  खफछठथचटतव्  कपय्  शषसर्  हल्

śiva sūtrāṇi

aiu  ṛḷk  eo  aiau hayavara  la  ñamaṅaṇanam jhabhañ  ghaḍhadha  jabagaḍadaś  khaphachaṭhathacaṭatav  kapay  śaṣasar  hal

Pāṇini posługuje się w Aṣṭādhyāyī metajęzykiem. Sam alfabet układa w 14 sutr, każdą z nich kończąc znacznikiem (anubandha). Przez połączenie pierwszej litery sutry z ostatnią wskazującą literą (znacznikiem) powstaje skrót - nazywany pratyāhārą (ściągnięciem). Może on oznaczać zarówno poszczególne litery alfabetu jak i całe grupy liter. Przykładowo piątą sutrę rozpoczyna spółgłoska “ha”, a znacznikiem ostatniej sutry jest “l”. Pomiędzy tymi dwoma znakami zawarte są wszystkie spółgłoski alfabetu. Noszą one miano “hal” i jeśli to słowo pojawi się w traktacie, oznacza to, że dana reguła dotyczy właśnie wszystkich spółgłosek. Pratyāhāra “ac” to z kolei wszystkie samogłoski itd. Mimo ogromnych możliwośći powstania wielu kombinacji tego typu skrótów, pratyāhār w Aṣṭādhyāyī występuje de facto tylko 42.  

Pratyāhārami  posługuje się Pāṇini w całym traktacie i bez znajomości początkowych 14 sutr porządkujących alfabet, poruszanie się po Aṣṭādhyāyī jest niemożliwe.

Ze względu na niesłychaną lakoniczność traktatu powstało wiele komentarzy do dzieła Pāṇini’ego, objaśniających poszczególne zagadnienia i pojedyncze sutry.


“Około III w.p.n.e.powstały objaśnienie i dopełnienia, Vārttika, do reguł Paniniego, napisane przez Kātyāyānę. Noty te z kolei były przedmiotem obszernego komentarza Patańjaliego pt. Mahābhāṣya w II w. p. n. e. Trójca tych gramatyków była uważana w Indiach za klasyków gramatyki sanskryckiej, a późniejsi gramatycy nie wychodzili już poza ich stwierdzenia, lecz tylko starali się jaśniej ująć i przedstawić reguły Paniniego”

[T. Pobożniak, “Języki indyjskie”]

O pierwszych dwóch sutrach Aṣṭādhyāyī czytaj tutaj.

“Otóż styl tego kodyfikatora języka staroindoaryjskiego, posługującego się formułkami niemal algebraicznymi, można określić doskonale słowami naszego największego indianisty, Andrzeja Gawrońskiego (zm. 1927):
“Styl naukowy operujący systemem skrótów i symboli tak przemyślanym i tak wyrobionym, że przedmiot wielu lat żmudnych studiów, który by w Europie wypełniał tomy za tomami, mieści się doskonale na kilkunastu kartkach, ku nieustannemu od przeszło stu lat podziwowi znawców zachodnich.”

( Między Wschodem a Zachodem “Przegląd Współczesny”, czerw.1924) E. Słuszkiewicz “Pradzieje i legendy Indii”)

Bardzo popularnym podręcznikiem do sanskrytu, mającym za podstawę Aṣṭādhyāyī, stał się Laghu siddhanta kaumudi.

O Alfabecie