Samogłoski | स्वर | svara | a i ṛ ḻ u
Samogłoska to svara स्वर, a słowo svara oznacza dźwięk, ton, akcent.
Sva स्व - ’swój, samodzielny, samodzielnie’ + ra र - ’dźwięczeć', a według zasad eksplikacji tantrycznej: same się wyrażają (svayam rājante स्वयम् राजन्ते ), stąd samo-głoski (itisvaraḥ इतिस्वरः ).
[A. Rucińska, "Siwasutry"]
Czytaj więcej
एकाकिनोऽपि राजन्ते सत्त्वसाराः स्वरा इव ।
व्यञ्जनानीव निःसत्त्वाः परेषमनुयायिनः ॥
अर्थः खल्वपि निर्वचनं स्वयं राजन्त इति स्वराः ।
व्यञ्जनान्यनुयायीनि स्वरा नैवं यतो मताः ॥
ekākino'pi rājante sattvasārāḥ svarā iva ।
vyañjanānīva niḥsattvāḥ pareṣamanuyāyinaḥ ॥
arthaḥ khalvapi nirvacanaṃ svayaṃ rājanta iti svarāḥ ।
vyañjanānyanuyāyīni svarā naivaṃ yato matāḥ ॥
“Spiritual souls, like vowels, shine even by themselves.
Spiritless fellows follow others like consonants.
The derivation is also significant: they shine by themselves and hence they are known as svara (vowel),
since the consonants follow others, and the vowels never do so.”
Cytat pochodzi z "Vṛtti - traya - vārttika" वृत्ति त्रय वार्त्तिक,
tłum. na angielski Kshitish Chandra Chattrerji w "Technical Terms and Technique of Sanskrit Grammar".
1. gardłowa (kaṇṭhya) कण्ठ्य,
2. podniebienna (tālavya) तालव्य,
3. głowowa (mūrdhanya) मूर्धन्य,
4. zębowa (dantya) दन्त्य,
5. wargowa (oṣṭhya) ओष्ठ्य
** Niektóre pratisiakhje wspominają co prawda o długim wariancie l, ale praktycznie nigdzie on nie występuje.
[M. Wielińska, “System fonologiczny sanskrytu”]
Innym zapisem samogłoski 'a' spotykanym przede wszystkim w starszych tekstach jest:
a अ | i इ | ṛ ऋ | ḻ ळ | u उ
W alfabecie sanskrytu znajduje się 5 samogłosek a, i, ṛ, ḻ, u i ich przedłużone wersje. Może zaskoczyć nas obecność w tym szeregu ṛ i ḻ, które w języku polskim są tylko spółgłoskami. Można natomiast spróbować wymówić je samogłoskowo. Na północy Indii ṛ wymawiano twardo, jako ry, a na południu zmiękczano - ri. To samo z ḻ- ly lub li. Samogłoska ḻ nie ma zaświadczonej w pismach wersji długiej, choć wiemy iż jej długa wersja istniała.**
Samogłoski mogą być krótkie lub długie. Czym są wersje przedłużone samogłosek? Chodzi tu o długość wymawiania danej głoski - krótkie a to jedna mātra - jedna miara (krótka = hrasva), długie ā to dwie mātra, dwie miary (długa = dīrgha), trzy lub więcej mātra to głoska przedłużona (pluta). Do wymówienia spółgłoski potrzebujemy pół mātry. Zapis przedłużenia w transliteracji wygląda następująco: ā, ī, ṝ, ū - przedłużenia pluta najczęściej nie zapisuje się osobnym znakiem, stosuje się po prostu poziomą górną kreskę jak przy samogłosce długiej. Można czasami napotkać zapis z cyfrą po samogłosce np. ओ३म् , czyli ‘O’ (x 3) + ‘M’ = Ooom
Przedłużenie nie dotyczy spółgłosek.
Krótka (hrasva) samogłoska jest lekka ‘laghu’: hrasvam laghu.
Długa (dīrgha) samogłoska jest ciężka ‘guru’: dīrgham guru.
Krótka samogłoska w zbitce spółgłoskowej również jest ciężka ‘guru’.
W Chandasūtrze [autor: Piṅgala] podane jest między innymi określenie...
“W Chandasūtrze [autor: Piṅgala] podane jest między innymi określenie sylaby ciężkiej (za którą uważana jest sylaba z samogłoską długą i z dwugłoską, a także taka sylaba z samogłoską krótką, po której występuje zbitka, nosówka ‘ṃ’ i bezdźwięczne ‘ḥ’) oraz sylaby lekkiej (tj. zawierającej samogłoskę krótką przed pojedynczą spółgłoską).”
Teoria literatury w dawnych Indiach” Sławomir Cieślikowski
Zobacz miejsce samogłosek w alfabecie
"Wzdłużona samogłoska (pluta) jest trzy razy dłuższa od samogłoski krótkiej. O jej występowaniu informuje m.in. Asztadhjaji. (...) Zgodnie z jej świadectwem pluta pojawia się przede wszystkim na końcu zdania i ogranicza się (przeważnie) do ostatniej samogłoski. Typowe sytuacje, w których samogłoska zostaje wzdłużona do stopnia pluta, to: odpowiedź na powitanie, przywołanie kogoś, wahanie, obietnica, pochwała, porównanie oraz czynności ofiarne."
[M. Wielińska, “System fonologiczny sanskrytu”]
Stopniowanie samogłosek. Guṇa i vṛddhi.
Samogłoski w sanskrycie ulegają stopniowaniu. Stopniowanie to stosuje się w momencie przetwarzania postaci pierwotnej wyrazu, np. dodając do niego końcówki/ sufixy, tworząc rzeczowniki lub przymiotniki itp. Wtedy samogłoska wyjściowa wzmacnia się, nabiera dodatkowej cechy (guṇa), a ponownie przetworzona - “wzrasta” (vṛddhi).
Przykłady: *
√ वद् vad, वदति vadati (‘mówi’), वादिन् vādin (‘mówiący’,’ mówca’)
√ विद् vid, विद्या vidyā (‘wiedza’), वेद veda (‘wiedza’/ ’Weda’), वैद्य vaidya (‘uczony’,’ lekarz’)
√ बुध् buddh, बुद्ध buddha (‘obudzony’, ‘Buddha’), बोधति bodhati (‘budzi się’, ‘czuwa’), बौद्ध bauddha (‘buddysta’)
√ हृ hṛ, हृत hṛta (‘zabrany’), हरति harati (‘zabiera’), हार hāra (‘zabór’)
√ क्ळ्प् kḻp, क्ळ्प्त kḻpta (‘urządzony’), कल्पते kalpate (‘jest zdatny’)
* Przykłady pochodzą z “Podręcznika sanskrytu” A. Gawrońskiego.
Przy rozpatrywaniu apofonii indoeuropejskiej przyjmuje się stopień guṇa jako zasadniczy, vṛddhi jako stopień wzdłużony, a stopień pierwszy jako osłabienie, skrócenie, a czasem zupełny zanik samogłoski.
[T. Pobożniak, “Języki indyjskie”]
Vṛddhi jest znacznie starszym słowem niż guṇa i znajdziemy je już w RV.
Pierwsze dwie sutry rozpoczynające traktat gramatyczny Pāṇini’ego “Aṣṭādhyāyī” określają, które samogłoski są "vṛddhi", a które są "guṇa".
वृद्धिरादैच् ॥१॥
अदेङ् गुण: ॥२॥
1. vṛddhirādaic
2. adeṅ guṇah
Żeby właściwie odczytać te dwie sutry: 1.vṛddhirādaic i 2. adeṅ guṇah, musimy odwołać się do alfabetu ułożonego przez Pāṇini’ego w 14 sutr. Każda sutra zawiera szereg liter, na końcu którego stoi litera mająca funkcję znacznika tzw. anubandha (tutaj zaznaczona na czerwono). Kombinacja litery i znacznika tworzy skrót, tzw. pratyāhārę. Tymi skrótami Pāṇini posługuje się w "Aṣṭādhyāyī" i występują one już w pierwszych dwóch sutrach traktatu.
Widzimy tutaj jak lakonicznie rozpoczyna się "Aṣṭādhyāyī". Całość traktatu złożona jest z około 4 tys. krótkich sutr w ośmiu rozdziałach.
१. अ इ उ ण्
२. ऋ ळ क्
३. ए ओ ङ्
४. ऐ औ च्
2. ṛ ḻ k
3. e o ṅ
4. ai au c
Dla przykładu, wszystkie samogłoski określamy skrótem (pratyāhāra) "ac".
"A" to pierwsza litera pierwszej sutry, "c" to znacznik końcowy sutry czwartej. Czytamy to jako: od "a" do "c". Pratyāhāra "ac" zawiera w sobie wszystkie litery tych czterech sutr i są to jednocześnie wszystkie sanskryckie samogłoski. Dlatego jeśli w Aṣṭādhyāyī natkniemy się na skrót "ac", będziemy wiedzieć, że dana operacja gramatyczna dotyczy wszystkich samogłosek.
वृद्धिरादैच् ॥१॥
1. vṛddhirādaic
"Vṛddhirādaic" rozkładamy na trzy słowa:
vṛddhi, āt, aic वृद्धि आत् ऐच्
1. "Vṛddhi" oznacza stopień "vṛddhi".
2. "āt" oznacza, że dotyczy długiej samogłoski "ā" आ .
Litera "t" w zbitce "āt" to znacznik (anubandha), który wskazuje, że mamy na myśli tylko samo długie "ā".
3. "aic " znaczy: "ai" i "au" ऐ औ
Dlaczego tak jest musimy przyjrzeć się czwartej sutrze alfabetu, a brzmi ona: ai au c. Skrót "aic" to pierwsza litera tej sutry "ai" i znacznik "c". "Aic" to: od "ai" do "c" - oznacza wszystko, co zawiera się między "ai" a "c" (z "ai" włącznie) czyli również literę "au".
Podsumowując, sutra 1. वृद्धिरादैच् znaczy:
ā आ, ai ऐ, au औ są vṛddhi
अदेङ् गुण: ॥२॥
2. adeṅ guṇah
"Adeṅ guṇah" to:
at, eṅ, guṇah अत् एङ् गुण:
1. "at" oznacza, że dotyczy krótkiej samogłoski "a" अ.
Litera "t" w zbitce "at " to znacznik (anubandha), który wskazuje, że mamy na myśli tylko samo krótkie "a".
2. "eṅ" znaczy "e" i "o"
Teraz musimy przyjrzeć się trzeciej sutrze alfabetu. Brzmi ona: e o ṅ. Skrót "eṅ" to pierwsza litera tej sutry, czyli "e" i znacznik końcowy "ṅ". Czytamy to jako: od "e" do "ṅ". Skrót "eṅ" oznacza wszystko, co zawiera się między "e" a "ṅ" (z "e" włącznie) czyli również literę "o".
3. "guṇah" oznacza stopień guṇa.
Sutra 2. अदेङ् गुण: znaczy:
a अ , e ए , o ओ są guṇa
Sandhi samogłosek | svara sandhi
Sandhi to połączenia eufoniczne między wyrazami lub wewnątrzwyrazowe. Jak łączą się ze sobą samogłoski czytaj tutaj.
