Menu Zamknij

Słowo 'sanskryt'  संस्कृत  (saṃskṛta)  składa się z dwóch członów:


  • sam + (s) +  √ kṛ  |  सम् + स् + √ कृ

    “Sam”  सम् używane jako prepozycja lub prefix przed czasownikiem wyraża jedność, zgodność, unię, doskonałość, kompletność, a pierwiastek czasownikowy √ kṛ  √कृ  oznacza: robić, czynić, tworzyć, kreować. Tutaj została użyta forma “kṛta” czyli zrobiony, uczyniony.  Obecność स्  “s”  w konstrukcji tego słowa jest wynikiem reguł sandhi i nie ma znaczenia poza  czysto gramatycznym.

  • Czyli słowo 'sanskryt' oznacza język doskonały, perfekcyjnie złożony/ułożony, kompletny.

Sanskryt określany jest jako boska mowa  दैवि वाक्  (daivi vāk) przekazana ludziom przez dawnych wieszczów - ṛṣi ऋषि, którzy z kolei otrzymali ją w natchnieniu od bogów. Podaje się, że powstał przed 1500 r. p.n.e. Jest to starożytny język rytuału, język Wed*, Świętych Pism, zarezerwowany dla boskiej sfery (दैविक daivika), dla aspektu poza zwykłą, ludzką egzystencją (लौकिक laukika).

Sanskrytem posługiwali się bramini - kapłani i uczeni, najwyższa w hierarchii warstwa społeczna Indii. Pełnił funkcję podobną do funkcji łaciny w Europie. Do dziś jest językiem nauczanym m.in. w klasztorach, szkołach i na uniwersytetach jako istotna część wszechtronnego wykształcenia.
Dzieje sanskrytu historycznie dzielimy na dwa okresy: wedyjski (inaczej nazywany staroindyjskim lub staroindoaryjskim) i klasyczny. Sanskryt wedyjski, jak sama nazwa wskazuje, używany był w epoce spisywania Wed, czyli od ok. 1200 - 800 r. p.n.e.  a późniejszy - sanskryt klasyczny, w którym powstała znakomita większość znanej nam literatury sanskryckiej i od którego zazwyczaj zaczyna się naukę akademicką tego języka, od ok. 200 - 1500 r. n.e.

Za najdawniejsze źródło sanskrytu uważa się język praindoeuropejski nazywany też protoindoeuropejskim.


* “Literatura Ariów, hymny indyjskie, nie jest ani datowana, ani też początkowo nie była spisywana, lecz przez dłuższy czas - zapewne kilkaset lat przekazywana ustnie w kolegiach kapłańskich. Autorami hymnów byli wieszczowie rszi, którzy w natchnieniu śpiewali hymny do różnych bóstw. Przy rozbudowie kultu hymny te były używane jako teksty liturgiczne. Powstały cztery zbiory (samhitā संहिता) tych hymnów: Rg-veda (Weda wierszy), sāmaveda सामवेद (Weda melodii), Yajur-veda यजुर्वेद (Weda formuł ofiarnych) i Atharva-veda अथर्ववेद (Weda zaklęć magicznych). Do każdego z tych zbiorów należą komentarze brāhmana ब्राह्मन, podające mistyczną interpretację rytuału. Trzeci rodzaj tekstów wedyjskich to sūtra सूत्र , zawierały one szczegółowe wskazówki dla stosowania rytuału. Przyjmuje się orientacyjnie trzy okresy dla tych trzech rodzajów tekstów: 1) samhita 1200-800 p.n.e.  2) brāhmana ब्राह्मन 800-500,  3) sūtra सूत्र 600-300 p.n.e”

[T.Pobożniak, “Języki indyjskie”]

Według podań boginią, która stworzyła sanskryt wraz z alfabetem devanāgarī jest Sarasvatī सरस्वती. Jest ona żoną Brahmy, opiekunką poezji, sztuki i nauki, identyfikowana z mową - vāc वाच्. Przedstawiana przeważnie nad brzegiem rzeki lub jeziora, co związane jest bezpośrednio ze znaczeniem jej imienia. “Saras” सरस् w sanskrycie oznacza wody, jezioro, przepływ, cokolwiek płynnego lub płynącego. Sarasvatī - "obfitująca w wody"- przedstawiana jest na ogół jako czteroramienna bogini w bieli. W jednej ręce trzyma malę (akṣaramālā), w drugiej książkę (pustaka), reprezentującą Wedy, dwoma pozostałymi gra na lutni vīṇā. Jednym z jej atrybutów jest dzban z wodą, podkreślający jej związek z żywiołem wody i oczyszczającymi właściwościami. U stóp kwiat lotosu. Towarzyszy jej gęś / łabędź (haṃsa) - ptak symbolizujący duszę, będący jednocześnie jej wierzchowcem. Czasami przedstawiana jest też z pawiem, narodowym ptakiem Indii.

अम्बितमे नदीतमे देवितमे सरस्वती
ambitame nadītame devitame sarasvatī

"Najlepsza wśród matek, najlepsza wśród rzek, najlepsza wśród bogiń - Sarasvatī.'
Rgveda 2.41.16

Sanskryt jest językiem sylabicznym. Pisany od lewa do prawa alfabetem zwanym nāgarī lub devanāgarī, wywodzącym się z wcześniejszego pisma brāhmī, z którego to pochodzą wszystkie obecne alfabety Indii. Alfabet zawiera 48 głosek ułożonych według miejsca ich artykulacji.
Słowo devanāgarī to złożenie z dwóch wyrazów: ‘deva’, oznaczającego “boga” i  ‘nāgarī’, co znaczy “miasto”. Tłumaczone jest zwyczajowo jako miasto boga, język miejski, pochodzący z miasta boga lub tam używany.

Cechą charakterystyczną zapisu devanāgarī jest górna pozioma linia łącząca sylaby tzw. śirorekhā शिरोरेखा.

Alfabetem devanāgarī देवनागरी posługuje się wiele języków. Zapisujemy nim m.in. Hindi, Marathi, Nepali, Pāli, Kashmiri itd.

“Buddyści indyjscy posługiwali się, pisząc, dwoma językami - palijskim i sanskryckim. Pali jest to język średnioindyjski (poza buddyzmem nie używany), o bogatej literaturze religijnej, której główną ostoją był Cejlon.”

[A. Gawroński, "Podręcznik sanskrytu"]

Sanskryt był i jest nadal językiem rytuału, teksty rytualne przechowywano w pamięci i przekazywano ustnie, a o czystość tego przekazu dbano w najwyższym stopniu, przez to zapis był kwestią podrzędną, uważano że bardziej narażoną na zniekształcenia i dosyć późno uprawianą. Uczony indyjski był "bahuśruti" czyli wielce osłuchany, w kontraście do naszego pojęcia uczonego jako osoby wielce oczytanej. Pisano początkowo na odpowiednio spreparowanych suszonych liściach palmowych lub na wewnętrznej części kory drzew (brzoza). Używano piórka trzcinowego lub drewnianego tudzież metalowego rylca, którym ryto tekst na powierzchni, a następnie w powstałe żłobki wcierano mieszaninę sadzy i oleju, nadmiar czernidła ściągano szmatką i tym samym uwidaczniano wyryty tekst. 

Pismo to lipi लिपि, lub lipii लिपी . Słowo lipi oznacza również manuskrypt, odręcznie zapisany tekst.

Pāṇini i Aṣṭādhyāyī 

Nie można mówić o sanskrycie nie wspominając Pāṇini’ego पाणिनि, wielkiego indyjskiego gramatyka, twórcy Aṣṭādhyāyī अष्टाध्यायी, pochodzącego z wioski Śālātura położonej w  północno - zachodnich Indiach. Jego działalność datuje się na okres pomiędzy VI a IV w. p. n. e. Pāṇini uznawany jest za ojca lingwistyki. Traktat gramatyczny “Aṣṭādhyāyī” wyznacza początek klasycznego sanskrytu. “Aṣṭādhyāyī” to, zgodnie z tytułem, złożona z ośmiu części księga. Zawiera ona reguły gramatyczne, spisane w zwięzłych formułach - sūtrach, których jest ok. 4 tysięcy (podaje się liczbę 3,959 lub 3,976). Reguły te przeznaczone były do zapamiętania i recytowania, stąd zawierają minimum słów, a maksimum znaczenia.
Czas potrzebny do wyrecytowania całości wynosi dwie godziny.

“Pāṇini uprościł w swym systemie różnorodność zjawisk języka mówionego i ujął je w reguły. Stąd system jego nazywa się saṃskṛta “ułożony” (w reguły) w przeciwieństwie do dialektu wedyjskiego.” 

[T. Pobożniak, “Języki indyjskie”]

Według legendy Pāṇini był początkowo słabym gramatykiem i gorliwie modlił się do Śiwy o poprawę swojej sytuacji. Śiwa wysłuchał próśb Pāṇini’ego i ukazał mu się, wybijając na bębenku rytm układający się w dźwięki alfabetu, z czego powstało 14 sutr. Zainspirowany Pāṇini przyjął ten porządek jako zaczyn, według którego skomponował później swoją gramatykę. Na cześć tego wydarzenia sutry te nazywane są śiva - sūtrāṇi.

शिव सूत्राणि

Pāṇini posługuje się w Aṣṭādhyāyī metajęzykiem. Sam alfabet układa w 14 sutr, każdą z nich kończąc znacznikiem. Przez połączenie pierwszej litery sutry z ostatnią wskazującą literą (znacznikiem) powstaje skrót - nazywany pratyāhārą (ściągnięciem). Może on oznaczać zarówno poszczególne litery alfabetu jak i całe grupy liter. Przykładowo piątą sutrę rozpoczyna spółgłoska “ha”, a znacznikiem ostatniej sutry jest “l”. Pomiędzy tymi dwoma znakami zawarte są wszystkie spółgłoski alfabetu. Noszą one miano “hal” i jeśli to słowo pojawi się w traktacie, oznacza to, że dana reguła dotyczy właśnie wszystkich spółgłosek. Pratyāhāra “ac” to z kolei wszystkie samogłoski itd. Mimo ogromnych możliwośći powstania wielu kombinacji tego typu skrótów, pratyāhār w Aṣṭādhyāyī występuje de facto tylko 42.  

Pratyāhārami  posługuje się Pāṇini w całym traktacie i bez znajomości początkowych 14 sutr porządkujących alfabet, poruszanie się po Aṣṭādhyāyī jest niemożliwe.

Ze względu na niesłychaną lakoniczność traktatu powstało wiele komentarzy do dzieła Pāṇini’ego, objaśniających poszczególne zagadnienia i pojedyncze sutry.

“Około III w.p.n.e.powstały objaśnienie i dopełnienia, Vārttika, do reguł Paniniego, napisane przez Kātyāyānę. Noty te z kolei były przedmiotem obszernego komentarza Patańjaliego pt. Mahābhāṣya w II w. p. n. e. Trójca tych gramatyków była uważana w Indiach za klasyków gramatyki sanskryckiej, a późniejsi gramatycy nie wychodzili już poza ich stwierdzenia, lecz tylko starali się jaśniej ująć i przedstawić reguły Paniniego”

[T. Pobożniak, “Języki indyjskie”]

Bardzo popularnym podręcznikiem do sanskrytu, mającym za podstawę Aṣṭādhyāyī, stał się Laghu siddhanta kaumudi.

“Cywilizacja indyjska jest w swych korzeniach cywilizacją słowa, a nie pisma, zatem Hindusów interesowała forma dźwiękowa języka, a nie jego zapis.”      

[M. Wielińska, “System fonologiczny sanskrytu"]

Termin sandhi सन्धि 
oznacza "połączenie, zejście się razem”

Ze względu na długą tradycję przekazu ustnego zapis sanskrytu jest fonetyczny, a pismo odzwierciedla wszystkie zmiany na styku fonemów.

Jeśli chcemy zacząć poznawać sanskryt musimy zaznajomić się w pierwszej kolejności z alfabetem, w drugiej z zasadami sandhi i z taką bazą możemy zacząć wnikać głębiej w język.
Czym jest alfabet - wiadomo, ale czym jest zjawisko sandhi, bardzo istotne dla tego języka?

W sanskrycie uwzględniamy w zapisie wszystkie zmiany fonetyczne powstałe w trakcie wypowiadania zdania, czyli piszemy tak, jak mówimy. W języku polskim na przykład, mówiąc ‘wóz jedzie’ usłyszymy ‘wusjedzie’ lecz nie zapiszemy go w takiej postaci. Natomiast w sanskrycie zapisalibyśmy je zgodnie z wymową, czyli “wusjedzie”.

Weźmy na przykład dwa wyrazy “iti” i “eva”. Wymawiając te dwa wyrazy jeden po drugim, wyjdzie nam "itjewa" (w transkrypcji "ityeva") i w takiej połączonej formie, jako jeden wyraz, zapiszemy je jeśli znajdą się obok siebie.

Przykłady:

piṇḍa + udaka = piṇḍodaka,  (a + u = o)
bāla + indu = bālendu,  (a + i = e)

nadī + atra = nadyatra,  (i + a = ya)
sādhu + evam = sādhvevam (u + e = ve) ... itd.

Tego typu zmiany opisują zasady sandhi

Czytanie ze zrozumieniem, czy tłumaczenie, zanim osiągniemy biegłość, polega często na rozplątywaniu scalonych ze sobą wyrazów, aby wydobyć i zidentyfikować ich pierwotną postać i móc je właściwie zrozumieć. Nierzadko zdarza się, że słowo tak przekształci się pod wpływem sąsiadujących z nim wyrazów, że zupełnie straci swoją wyjściową formę.

Dzięki rozumieniu sandhi możemy je ponownie “odnaleźć”.

Sandhi to zbiór reguł, które początkowo wydają się trudne do nauczenia, jednak trzeba uświadomić sobie, że to spis reguł fonetycznych, możemy więc starać się bardziej usłyszeć powstałe zmiany niż sucho zapamiętywać, co z czego pochodzi. Dlatego też pomocna jest wiedza na temat powstawania poszczególnych głosek w aparacie mowy, ich układ i wzajemne powiązania. Warto przyłożyc do tej kwestii uwagę, bo znajomość ta będzie owocować, wprowadzając jasność i przejrzystość do nauki, tym bardziej, że sanskryt, jak sama jego nazwa wskazuje, jest językiem uporządkowanym praktycznie, nie tylko z nazwy, czego pierwszy dowód możemy zobaczyć już przy sposobie ułożenia alfabetu.
[patrz rozdział alfabet]

Związek sanskrytu z językiem polskim

Niekoniecznie zdajemy sobie na codzień sprawę ze wspólnego pochodzenia języka polskiego i sanskrytu, a co za tym idzie pokrewieństwa (rdzeni) poszczególnych słów i znaczeń. Naszym wspólnym przodkiem jest język praindoeuropejski nazywany też protoindoeuropejskim. W trakcie uczenia się sanskrytu co rusz napotykamy na znajomo brzmiące słowa i zbieżne pojęcia. 

Weźmy na przykład bardzo rozpowszechniowne słowo zasymilowane już na Zachodzie, z ugruntowanym znaczeniem, którego na pierwszy rzut oka nie podejrzewamy o bliskie konotacje z językiem polskim. Słowo “ budda” - w sanskr. “buddha”, dosłownie oznacza “przebudzony” (ten, który sam się zbudził). Słowo to pochodzi od pierwiastka czasownikowego “budh”, oznaczającego “budzić się”. Ten sam rdzeń znajdziemy w polskim czasowniku ”budzić się” lub rzeczowniku ”budzik”.  Ten sam rdzeń i to samo znaczenie.

Przyjrzyjmy się niektórym ze słów i sprawdźmy czy wydają się nam one znajome:

√bhū to jest być, √sthā to stać, √dā to dać, √pī to pić, kadā to kiedy? tadā to wtedy, veda to wiedza, vid to wiedzący, agni to ogień, vāyu to wiatr, bhaya to strach, sūpa to zupa, hima to zima, a laya to leżeć, sama oznacza zaś taki sam, māna- opinia, koncepcja, mniemanie, maraṇa znaczy zaś umieranie, giri to góra, svapna to sen, dvāra to drzwi, jīvati - żyje, gadati - gada, patati - pada, dhūma to dym, nāsikā - nos, nava to nowy, naktam - nocą, laghu to lekki, śuṣka to suchy, yathā to jak? tathā to tak, phena to piana itd.

Podobieństwo odnajdziemy również w liczebnikach. Tak liczymy do dziesięciu:

eka, dwa, tri, czatur, pańczan, szasz, spatan, asztan, nawan, daśan

eka, dva, tri, catur, pañcan, ṣaṣ, saptan, aṣṭan, navan, daśan