Dhātu to pierwiastek czasownikowy, porcja znaczenia, którą w wyniku gramatycznej operacji przekształca się w słowo. Jest pierwotne i niepodzielne. Samo dhātu nie jest słowem, tylko jego źródłem. Można je sobie wyobrazić jako nasionko, które zawiera wszystkie istotne informacje umożliwiające wzrost i rozwój rośliny. Każde ma swoją niepowtarzalną pulę danych, swój odcień znaczeń i potencjał twórczy.
Poniżej wykaz dhātu, którymi możemy wyrazić mowę - lista znaleziona w jednym z wykładów Vladimira Yatsenki dotyczących etymologii sanskrytu (link na dole strony)
√ वद् vad
वदति vadati ‘mówi’
अनुवदति anuvadati ‘tłumaczy’
प्रतिवदति prativadati ‘odpowiada’
विवदति vivadati ‘argumentuje, kłóci się, dyskutuje’
संवदति saṃvadati ‘zgadza się’
वाद vāda (m.) ‘mowa, dyskurs, rozmowa, wypowiedź, stwierdzenie’; ‘mówienie, wspominanie’; ‘rada’; ‘teza, propozycja, argument, doktryna’; ‘dyskusja, kontrowersja, spór, rywalizacja, kłótnia’
√ वच् vac
वक्ति vakti ‘mówi’
वाच् vāc (f.) ‘mowa, głos, język (także zwierząt), dźwięk (również przedmiotów nieożywionych)’; ‘słowo, powiedzenie, fraza, zdanie, stwierdzenie’; uosobienie mowy
वचस् vacas (n.) ‘mowa, głos, słowo’; ‘śpiew (ptaków)’; ‘rada, kierunek, polecenie, rozkaz’; ‘wróżba’; ‘zdanie’
वाचस्पति vācaspati (m.) ‘Pan słów’
उक्ति ukti, उक्थ uktha ‘słowo’
वक्तृ vaktṛ (m.) ‘mówca, orator, nauczyciel’
√ भाष् bhāṣ
भाषते bhāṣate ‘mówi’
परिभाषते paribhāṣate ‘tłumaczy’
विभाषते vibhāṣate ‘oczernia’
प्रतिभाषते pratibhāṣate ‘odpowiada’
भाषा bhāṣā (f.) ‘język, mowa (zwłaszcza mowa potoczna, w opozycji do wedyjskiej lub w późniejszych czasach do sanskrytu)’
√ ब्रू brū
ब्रवीति bravīti ‘mówi, głosi, ogłasza’
संब्रवीति saṃbravīti ‘zgadza się’
उद्ब्रवीति udbravīti ‘chwali’
√ कथ् kath
कथयति kathayati ‘opowiada’
परिकथयति parikathayati ‘wspomina, wzmiankuje’
प्रकथयति prakathayati ‘wymawia’
अनुकथयति anukathayati ‘powtarza’
कथा kathā ‘jak?’ → opowiada jak było
कथा kathā (f.) ‘rozmowa, mowa, opowieść, wzmianka, historia, dyskusja’
√ गद् gad
गदति gadati ‘gada, mówi wyraźnie’
गद gada (m.) ‘zdanie'
गदा gadā (f.) ‘seria zdań, gadanie’
√ लप् lap
लपति lapati ‘gada, szepcze’
अभिलपति abhilapati ‘mówi, rozmawia’
विलपति vilapati ‘narzeka, ubolewa’
लाप lāpa (m.) ‘mówienie, rozmowa’
√ पठ् paṭh
पठति paṭhati ‘czyta, recytuje, wymawia’
पाठ pāṭha (m.) ‘czytanie, recytacja’
√ शंस् śaṃs
शंसति śaṃsati ‘chwali, sławi, opiewa, podkreśla’
शंस śaṃsa (m.) ‘recytacja, inwokacja, pochwała’; ‘życzenie dobrze lub źle, błogosławieństwo lub przekleństwo’; ‘obietnica, przysięga’; ‘zaklęcie’; ‘oszczerstwo’
शंसा śaṃsā (f.) ‘pochwała, pochlebstwo’; ‘życzenie, pragnienie’; ‘mowa, wypowiedź, ogłoszenie’
√ ऋच् ṛc
ऋचति ṛcati ‘chwali, opiewa, wysławia’
ऋक् ṛk ‘wers ṛgvedy’
√ जल्प् jalp
जल्पति jalpati ‘papla, mówi niewyraźnie, miele językiem’
व्यतिजल्पति vyatijalpati ‘plotkuje’
अनुजल्पति anujalpati ‘bawi się rozmową’
जल्प jalpa (m.) ‘rozmowa, mowa, dyskurs’; pl. ‘pogawędka, plotka’; rodzaj dysputy (apodyktyczna odpowiedź i kwestionowana riposta)
√ ख्या khyā
ख्याति khyāti ‘relacjonuje, powiadamia, daje znać’
आख्याति ākhyāti ‘informuje, powiadamia, mówi’
व्याख्या vyākhyā ‘dyskutuje’
ख्यात khyāta (mfn.) ‘nazwany, zwany’; ‘(dobrze) znany, sławny, rozpoznawalny’; ‘powiedziany’
√ मन्त्र् mantr
मन्त्रयते mantrayate ‘radzi, mówi’
♦♦♦
√ भण् bhaṇ
भणति bhaṇati ‘mówi’
भाण bhāṇa (m.) ‘recytacja (zwłaszcza prawa buddyjskiego)’
♦♦♦
√ वर्ण् varṇ
वर्णयति varṇayati ‘maluje, opowiada’
♦♦♦
√ बृह् bṛh
बृंहति bṛṃhati ‘mówi’
♦♦♦
√ ह्वे hve / हु hu
ह्वयति hvayati ‘woła, wzywa, inwokuje’
होतृ hotṛ (m.) ‘inwokator, wzywający, przywoływacz’
♦♦♦
√ कू kū
कव kava (m.) ‘dźwięk’
कवते kavate ‘brzmi, płacze głośno’
कविः kaviḥ ‘poeta’
♦♦♦
√ आचक्ष् ācakṣ
आचष्टे ācaṣṭe ‘patrzy, sprawdza, relacjonuje, daje znać’
♦♦♦
√ गॄ gṝ
गॄणति gṝṇati ‘głosi, ogłasza, proklamuje’
गीर् gīr ‘głos, pochwała’
♦♦♦
√ गै gai
गायति gāyati ‘śpiewa, recytuje’
गीता gītā ‘pieśń’
गाय gāya (n.) ‘pieśń’
♦♦♦
√ उधृ udhṛ / उदाहृ udāhṛ
उदाहरति udāharati ‘deklaruje, ogłasza’
उदाहार udāhāra (m.) ‘przykład, ilustracja’; ‘początek przemówienia’
Dhātu
czytaj więcej na temat pierwiastków czasownikowych
Pāṇini
Pāṇini był gramatykiem, który spisał i usystematyzował dhātu
Dhātu - lista
Lista najczęściej występujących pierwiastków czasownikowych